مشاوره پیش از ازدواج و اطلاع‌رسانی به جوانان

مرکز تخصصی مشاوره ازدواج و تحکیم خانواده طلوع زندگی نو شهرستان شاهرود

بدون تردید ازدواج یكی از باارزش‌ترین و مقدس‌ترین وقایع و فعالیت‌ها در زندگی اكثر بزرگ‌سالان است كه نه‌تنها موردپذیرش و تائید اقوام و ملل مختلف در دنیا است بلكه از جانب تمامی ادیان الهی نیز مورد تأکید واقع‌شده است، چنانچه در دین مقدس اسلام ازدواج به‌عنوان یكی از اركان دین و حافظ نیمی از دین معرفی‌شده است[1].

در فرهنگ ما نیز ازدواج سنتی خوشایند است كه نه‌تنها خانواده‌ها، بلكه بیشتر جوانان هم چه پسر و چه دختر آن را دوست دارند و انتظار دارند كه در سن و موقعیت مناسب ازدواج كنند تا با تشكیل خانواده از دروازه ورود به دنیای بزرگ‌سالی و استقلال بگذرند.

درعین‌حال رسیدن به استقلال با خود مسئولیت‌هایی هم به همراه می‌آورد. با تشكیل خانواده جدید، جوان دیگر خود را تنها فردی از خانواده اولیه‌اش نمی‌داند، بلكه می‌بیند خود تشکیل‌دهنده و به وجود آورنده سلول جدیدی از جامعه، یعنی یك خانوار تازه است. این آگاهی در خود، هم احساس خوشحالی و افتخار دارد و هم اضطرابی كه با قبول هرگونه شرایط تازه همراه است.

اینكه آیا می‌تواند با شخص دیگری كه به‌هرحال فرهنگ خانواده‌اش بافرهنگ او تفاوت دارد و با طرز فكر و باورهای دیگری بزرگ‌شده است عملاً به تفاهم و توافق برسد؟

آیا همین‌که یكدیگر را دوست داشته باشند كافی است؟

در صورت بروز اختلاف چطور باید با آن روبرو شوند؟

و ده‌ها سؤال دیگر كه جوان به دلیل عدم تجربه پاسخ كاملی برای آن ندارد و همین باعث بروز نگرانی و اضطراب برای او می‌شود.

علاوه بر این پس از غلبه بر تمام این دلواپسی‌ها و پاسخ به پاره‌ای از این سؤالات و گرفتن تصمیم نهایی كه منجر به ازدواج دو جوان می‌شود در شرایط تازه، سؤالات جدیدی هم مطرح می‌شود كه خود باعث بروز نگرانی‌های تازه‌ای می‌شود.

اگرچه ازدواج و تشكیل خانواده امری مقدس و باارزش است اما چه‌بسا این ارزش وابسته به حفظ و دوام آن است، چه، ازدواجی كه منجر به طلاق شود از ارزش خاصی برخوردار نبوده باعث سرزنش زوجین نیز می‌شود.

آمار جاری نشان می‌دهد كه ۹۷% از جمعیت بزرگ‌سالان در طول زندگی خود حداقل یک‌بار ازدواج‌کرده‌اند[2]. بر طبق آمار جهانی نرخ ازدواج در طول ۱۵ سال گذشته تقریباً ثابت مانده است اما متأسفانه این وضعیت در مورد نرخ طلاق صادق نیست. آمار نشان می‌دهد كه نرخ طلاق امروزه به‌مراتب بیش از گذشته است كه در این میان ایالات‌متحده امریكا بالاترین نرخ طلاق را در دنیا دارا می‌باشند، به‌طوری‌که میزان طلاق در این كشور ۴۰% مجموع ازدواج‌ها را تشكیل می‌دهد. در ایران نیز این آمار برای جمعیت شهری ۱۲% بوده است كه با توجه به ارزش‌های مذهبی و سنت‌های دیرین خانوادگی و اصالت و باور به زندگی مقدس زناشویی به‌یقین باید آمار طلاق در ایران از روند كندتری برخوردار باشد.[3]

 هرچند ازدواج به‌عنوان یک‌نهاد جهانی همچنان پایدار است و پایدار خواهد ماند، لكن نرخ ازدواج در دهه‌های اخیر افزایش نیافته است و برعكس نرخ طلاق به‌ویژه در جوامع غربی، ازجمله امریكا، رو به افزایش است (۵۰% درصد از ازدواج‌ها به طلاق می‌انجامد).[4]

اما چه چیز باعث می‌شود كه بسیاری از زوج‌هایی كه غالباً با این عبارت كه «تنها مرگ ما را از یكدیگر جدا می‌کند» زندگی مشترك خود را آغاز می‌کنند و در ابتدا نسبت به این عبارت احساس تعهد دائمی دارند، پس از مدتی با مشكلات زیادی روبه‌رو شده و درنهایت به‌جای مرگ، طلاق آن‌ها را از هم جدا می‌کند و كار به‌جایی می‌رسد كه نسبت به هم پرخاش و نزاع نموده و در مواردی كار به متاركه و طلاق می‌انجامد.

آنچه مسلم است دو زوج جوان كه از آغاز با دیدی غلط و محدود وارد زندگی زناشویی می‌شوند و برای خود بنایی رؤیایی و سراسر ایدئال تصویر می‌کنند، ازآنجاکه اطلاعاتشان از یكدیگر و از امكانات و توانایی‌های هم بسیاری محدود و ناقص است و چه‌بسا با وهم و خیال خواستند برای خود دنیایی بسازند پس از گذشت چند ماه و یا حتی چند سال زندگی مشترك به فكر حسابرسی و ارزیابی می‌افتند و درمی‌یابند آنچه تصور کرده‌اند باطل و بی‌حساب بوده است و این سرآغاز مشكلات جدی‌تری هست.

تحقیق كارشناسان خانواده نشان می‌دهد حدود ۵۰% از زوج‌ها، ازدواج خود را درنهایت ناموفق ارزیابی می‌کنند. درهرحال تشكیل زندگی زناشویی مرحله انتقالی دشوار و پیچیده‌ای است، چراکه ازدواج مستلزم از نو تعریف كردن افراد برای خود و توسط والدینشان است. در ازدواج زن و مرد نیاز دارند خود را در قالب نقشه‌ای جدید بپذیرند و این مهم بدون آگاهی از مسائل مختلف مربوط به زندگی زناشویی و خصوصیات متفاوت زن و مرد امکان‌پذیر نیست.

تحقیقات و شواهد بسیاری نشان می‌دهد كه در جوامع امروز، زوج های جوان در اوایل زندگی با مسائل و مشكلات گوناگون و گاه شدیدی مواجه هستند؛ بنابراین پیشنهاد اصلی و اساسی، بهره‌مندی از خدمات مشاوره‌ای پیش از ازدواج است تا زن و مرد با آگاهی هرچه بیشتر و تجهیز به دانش كافی در ارتباط با خود، ویژگی‌های خود و ویژگی‌های همسر آینده و نیز اهمیت و اهداف ازدواج به این دوره پویا و شكوفا در زندگی خود با آرامش بیشتری گام نهند. به‌بیان‌دیگر مرد و زن هر دو از آموزش‌های پیش از ازدواج به‌ویژه در ارتباط با انتظاراتی كه از آن‌ها به‌عنوان زن و شوهر می‌رود، سود می‌برند.

 در جوامع امروز، زندگی انسان‌ها در تمامی ابعاد دستخوش تغییرات سریع و شگرفی بوده است. بازتاب ماهیت پیچیده این تغییرات و تحولات در زندگی فردی و اجتماعی افراد كاملاً محسوس است. ازدواج وزندگی زناشویی و تشكیل خانواده نیز از این قاعده مستثنا نیست. زن و مرد به دلایل متعدد ازجمله شناخت ناكافی از یكدیگر، انتظارات و توقعات غیرواقعی از ازدواج و همسر، مشكلات اقتصادی و اجتماعی و اخلاقی، لاجرم می‌بایست مسائل و مشكلات بسیاری را در ایجاد و حفظ و بقای زندگی زناشویی و روابط نزدیك و صمیمانه با یكدیگر تجربه كنند. طبق طبقه‌بندی‌های تشخیص روان‌پزشکی مسائل و مشكلات زناشویی و خانوادگی یكی از بالاترین علل رجوع به کلینیک‌ها و مراكز خدمات مشاوره‌ای است كه این خود گواه صحت مطالب ذكرشده است.

به‌طور خلاصه ازدواج و تشكیل خانواده برای همه انسان‌ها یك نیاز طبیعی است كه از فطرت و آفرینش ویژه آنان سرچشمه می‌گیرد و نباید آن‌ها یك قرارداد متعارف اجتماعی تلقی نمود كه در صورت عدم تحقق آن آسیبی به‌نظام اجتماعی وارد نمی‌شود بلكه برعكس هرگونه آسیبی به این بنیاد مقدس پیامدهایی را در تحول ساختاری كلی جامعه و نظام‌های ارزشی و فرهنگی آن به دنبال دارد. جای آن دارد كه برای حفظ كانون مقدس خانواده از هر تلاشی فروگذار نشود كه در این میان مشاوره پیش از ازدواج یكی از راه‌های مناسب برای حفظ تداوم خانواده‌هاست و ازآن‌جهت كه بیشتر جنبه پیشگیری دارد تا درمان، اهمیت بالاتری نیز پیدا می‌کند.

اسلام نیز كه خانواده را پیمانی مقدس بین یك زن و مرد می‌داند و ثمره ازدواج را انس و آرامش خانوادگی و فردی بیان می‌کند[5] بر اهمیت مشاوره تأکید داشته و بارها در قران كریم به مشورت كردن توصیه می‌کند: «در كارها مشورت كن، پس هنگامی‌که تصمیم گرفتی به خدا توكل كن»[6]

امام علی (ع) نیز می‌فرمایند: «مشورت كنید كه موفقیت و رستگاری از مشاوره به دست می‌آید.»[7]

آموزش زوج‌های جوان معمولاً یكی از برنامه‌های رسمی و غیررسمی خانواده و دیگر نهادهای اجتماعی است. زوج‌های جوان كه اغلب از دو فرهنگ (و خرده‌فرهنگ) متفاوت اثر پذیرفته‌اند، به‌منظور افزایش سطح رضامندی در تشكیل خانواده و افزایش ضریب اطمینان از تشكیل خانواده جدید، باید آموزش‌های لازم را كسب نمایند.

برخی از عواملی كه این ضرورت را بیشتر جلوه می‌دهند عبارت‌اند از:

اشتباهات والدین خود را تكرار نكنند و بر عادات بدی كه در خانواده خود فراگرفته‌اند غلبه كنند.

نقاط ضعف و قوت خود و طرف مقابل را بشناسند و در قبال آن مسئولیت بپذیرند. اغلب همین شناخت و احساس، تفاوت بین موفقیت و شكست در زندگی زناشویی است.

انتظارات واقع‌بینانه از زندگی زناشویی به دست آورند و از انتظارات رؤیایی و غیرواقعی دست‌بردارند.

بدانند كه چه انتظاری از خود و از همسر خود و از ازدواج دارند. این انتظارات بنیان ایمان و اعتقاد به زندگی را شكل می‌دهد.

...

این آموزش‌ها به شیوه‌های گوناگونی میسر است ازجمله:

آموزش از طریق تشكیل رده‌های رسمی و غیررسمی،

توزیع جزوات،

تشكیل رده‌های پرسش و پاسخ و بحث‌های گروهی،

طرح موارد مبتلابه اكثریت

و ...

ازنظر تاریخی در حرفه‌های كمكی، مشاوران و روان‌درمانگران نخست با فرد، سپس با زوجین و درنهایت با كل خانواده كار می‌کردند. مشاوره ازدواج در آمریكا از مشاوره و روان‌درمانی فردی و نیز مطالعات خانواده و آموزش خانواده نشات گرفته است.[8]

در سال ۱۹۸۸ انجمن بین‌المللی مشاوران ازدواج خانواده (I.A.M.F.C)، ملاک‌های تربیت مشاوران و درمانگران ازدواج و خانواده را تعیین كرده است. ویژگی‌های كلی این ملاک‌ها عبارت‌اند از:

توسعه دانش و مهارت در مبانی مشاوره (فردی، گروهی، شغلی، بین فرهنگی)،

تأکید بر مشاوره فردی ازدواج و نظام‌های خانواده،

تأکید مفهومی بر نظام‌های خارج از خانواده كه با سیستم خانواده در تعامل هستند،

آموزش‌های بالینی شامل نظارت بر كار عملی درمانگر با افراد (زوج‌ها و خانواده‌ها)

و ادغام روش‌های مشاوره فردی و رویكردهای دستگاهی در كار با افراد (زوج‌ها و خانواده‌ها).

 در ایران برنامه تربیت مشاوران، سابقه‌ای ۳۰ ساله دارد، اگرچه هنوز این موضوع به‌طور كامل برای جوانان در آستانه ازدواج جا نیافتاده است. تأسیس و گسترش مراكز مشاوره از مهم‌ترین گام‌ها و مسئولیت‌های نظام اسلامی جامعه است تا از این طریق بتوان به خانواده‌ها، در جهت رشد سالم و مطلوب و نیز پویایی و شكوفایی استعدادهای همه اعضاء خانواده و پیشگیری از اختلافات و ناهنجاری‌های فردی و اجتماعی كمك كرد.

بدیهی است موفقیت و كارایی مراكز مشاوره منوط به برخورداری از وجود مشاوران صالح و متخصص و كارآمد است. درهرحال در دنیای امروز ضرورت وجود کلاس‌های مشاوره هر چه بیشتر احساس می‌شود.

منابع و مأخذ:

۱. قرآن كریم

۲. نوابی نژاد، شكوه، «مشاوره پیش از ازدواج و خانواده‌درمانی»

۳. گوردون، توماس، «فرهنگ تفاهم در ازدواج»

۴. ملك محمودی، امیر، «راهنمای ازدواج»

۵. قائمی، علی، «خانواده و مسائل همسران جوان»